# Ölçme Araçları

## 3.2. Ölçme Araçları

Araştırmada kullanılan ölçme araçları; Bilgilendirilmiş Onam Formu (bkz.
Ek A), Demografik Bilgi Formu (bkz. Ek B), Kanonik Eserleri Okuma
Kontrol Listesi (bkz. Ek C), Okuma Alışkanlıkları Öz-Bildirim Formu
(bkz. Ek D), Durumluk-Sürekli Kaygı Envanteri'nin (STAI; bkz. Ek E ve
F) Türkçe uyarlaması, Existential Concerns Questionnaire'ın (ECQ; bkz.
Ek G) Türkçe uyarlaması, Zihinselleştirme Ölçeği'nin (ZÖ; MentS; bkz.
Ek H) Türkçe uyarlaması, Bilişsel ve Duygulanımsal Empati Anketi'nin
(QCAE; bkz. Ek I) Türkçe uyarlaması ve katılım sonrasında sunulan
Bilgilendirme Formundan (bkz. Ek J) oluşmaktadır. Aşağıdaki alt
bölümlerde Bilgilendirilmiş Onam Formu ve Bilgilendirme Formu dışındaki
ölçme araçları açıklanmaktadır.

### 3.2.1. Demografik Bilgi Formu

Bu çalışmanın yazarı tarafından hazırlanan demografik bilgi formu
aracılığıyla katılımcıların cinsiyet, yaş, medeni durum, ortalama aylık
harcama ve örgün eğitim düzeyine ilişkin bilgileri toplanmıştır. Formun
bir örneği Ek B'de yer almaktadır.

### 3.2.2. Kanonik Eserleri Okuma Kontrol Listesi

Bu kontrol listesi psikometrik bir ölçüm aracı olarak tasarlanmamış,
edebiyata maruz kalmanın bir göstergesi olarak kullanılmak üzere ulusal
bir edebiyat listesinden uyarlanmıştır. Türkiye Cumhuriyeti Milli Eğitim
Bakanlığı [MEB] tarafından hazırlanan lise öğrencilerine yönelik
edebiyat kanonu, dönemin Bakanı Hüseyin Çelik tarafından imzalanan bir
genelgeyle 19 Ağustos 2004 tarihinde *100 Temel Eser* (*100 Essential
Works*) adıyla resmî olarak kamuoyuna duyurulmuştur. Genelgede bu kanonun
oluşturulma gerekçeleri öğrencilerde okuma alışkanlığı ve estetik beğeni
geliştirmek, dil becerilerini iyileştirmek ve kültürel mirası
zenginleştirmek olarak belirtilmiştir (T.C. Milli Eğitim Bakanlığı,
2004). Kanonun seçim sürecinin çeşitli sivil toplum kuruluşları, bilim
insanları, gazeteciler ve kamuoyunca tanınan aydınlarla iş birliği içinde
yürütüldüğü ifade edilmektedir. Türk edebiyatı açısından tartışmaların
önüne geçmek amacıyla yalnızca hayatını kaybetmiş Türk yazarların
eserleri listeye dahil edilmiştir. Kanonda 29 Nisan 2008 tarihinde bir
kez değişiklik yapılmış; Yusuf Atılgan'ın *Anayurt Oteli* listeden
çıkarılarak yerine Tarık Buğra'nın *Osmancık* adlı eseri eklenmiştir
(T.C. Milli Eğitim Bakanlığı, 2008).

Bu çalışmada kanon katılımcılara bir kontrol listesi biçiminde sunulmuş
ve okudukları eserlerin yanındaki kutucukları işaretlemeleri istenmiştir.
Katılımcılara sunulan toplam kitap sayısı, 2008 yılında listeden
çıkarılan ve listeye eklenen kitapların her ikisi de dahil olmak üzere
101'dir. Katılımcıların okuduğu toplam kitap sayısı puan olarak
kullanılmış ve olası puanlar 0 (hiç kitap okumamış) ile 101 (tüm
kitapları okumuş) arasında değişmiştir. Türkiye dışında yapılan benzer
çalışmalarda kullanılan Author Recognition Test (ART) gibi geçerliği
gösterilmiş bir ölçek olmamasına rağmen bu kanon, geniş bir edebî eser
yelpazesini kapsaması ve öğrencilerin 2004 ile 2018 yılları arasında
örgün eğitim yoluyla bu listeye önemli ölçüde maruz kalmış olması
nedeniyle dolaylı bir gösterge olarak seçilmiştir. Kanon, 2018 yılında
resmî olarak yürürlükten kaldırılmasının ardından da (T.C. Milli Eğitim
Bakanlığı, 2018) güçlü kültürel etkisini sürdürmektedir. Yönergeler ve
tüm maddeler dahil olmak üzere formun bir örneği Ek C'de yer almaktadır.

### 3.2.3. Okuma Alışkanlıkları Öz-Bildirimleri

Katılımcıların genel okuma alışkanlıkları, Acheson ve ark. (2008)
tarafından yürütülen çalışmadaki okuma süresi tahmini bölümünden
esinlenilerek hazırlanan bir dizi soru aracılığıyla değerlendirilmiştir.
Söz konusu çalışmada yazarlar, katılımcıların farklı materyalleri haftada
ne kadar süreyle okuduğunu ölçmek amacıyla, geçerliği gösterilmiş bir
ölçek yerine basılı materyale maruz kalma düzeyini pratik biçimde
belirlemeye yönelik bir öz-bildirim formatı oluşturmuştur.

Bu çalışmada katılımcılardan altı farklı materyal türünü haftada ortalama
kaç saat okuduklarını belirtmeleri istenmiştir: üniversite ders
kitapları, akademik makaleler (hakemli makaleler gibi), dergiler,
gazeteler, e-postalar ve yazılı internet içerikleri (bloglar ve Twitter
veya Reddit gibi metin ağırlıklı sosyal medya içerikleri). Yanıt
seçenekleri “0 saat” ile “7 saat veya daha fazla” arasında değişen sıralı
kategorilerden oluşmuştur. Bu maddeler yalnızca betimsel amaçlarla
kullanılmış ve temel istatistiksel analizlere dahil edilmemiştir. Bir
örneği Ek D'de yer almaktadır.

### 3.2.4. Durumluk-Sürekli Kaygı Envanteri (STAI)

Spielberger ve ark. (1970) tarafından geliştirilen Durumluk-Sürekli
Kaygı Envanteri, iki kaygı türünü birbirinden ayıran ve yaygın olarak
kullanılan bir öz-bildirim ölçüm aracıdır: durumluk kaygı (state
anxiety), “durumsal strese yanıt olarak ortaya çıkan geçici bir duygusal
durum”; sürekli kaygı (trait anxiety) ise “durumları tehdit edici olarak
algılamaya yönelik genel ve istikrarlı bir eğilim” olarak
tanımlanmaktadır.

Envanter, Durumluk Kaygı (STAI–S) ve Sürekli Kaygı (STAI–T) olmak üzere
her biri 20 madde içeren, toplam 40 maddelik iki ölçekten oluşmaktadır.
Maddeler, kaygıyla ilişkili belirtilerin yoğunluğunu veya sıklığını
belirten ve 1 (“Hiç”) ile 4 (“Çok fazla”) arasında değişen 4'lü Likert
tipi bir ölçek üzerinden değerlendirilmektedir. Onaylama yanlılığını
kontrol etmek amacıyla ölçekteki bazı maddeler ters puanlanmaktadır.
Durumluk Kaygı ölçeğinde katılımcılardan “şu anda, tam bu anda” nasıl
hissettiklerine; Sürekli Kaygı ölçeğinde ise “genel olarak nasıl
hissettiklerine” göre yanıt vermeleri istenmektedir (Spielberger ve ark.,
1970). Her ölçek ayrı olarak puanlanmakta ve yüksek puanlar daha yüksek
kaygı düzeyini göstermektedir. Puanlar 20 ile 80 arasında değişmektedir.
STAI, kesme puanlarına dayalı tanısal kategoriler sunmamakta; bunun
yerine bireyler arasındaki kaygı puanlarının göreli farklılıklarını
değerlendirmek amacıyla kullanılmaktadır.

Envanterin güncellenmiş bir sürümü (Form Y) daha sonra yayımlanmış olsa
da (Spielberger ve ark., 1983), yalnızca Öner ve Le Compte (1985)
tarafından çevrilip geçerlik çalışması yapılan özgün Form X'in
(Spielberger ve ark., 1970) Türkçe uyarlaması bulunmaktadır. Bu
çalışmada kullanılan söz konusu sürüm, mükemmel psikometrik özellikler
göstermekte (Cronbach *α* = .94) ve üniversite öğrencileri dahil olmak
üzere hem klinik hem de klinik olmayan örneklemlerde yaygın olarak
kullanılmış olması nedeniyle mevcut çalışmanın amaçları ve örneklem
özellikleri açısından uygun kabul edilmektedir.

Bu çalışmada Durumluk ve Sürekli formların Cronbach *α* katsayıları
sırasıyla .94 ve .83 olarak bulunmuş; bu değerler sırasıyla mükemmel ve
iyi düzeyde iç tutarlılığa işaret etmiştir. Durumluk Form için Ek E'ye,
Sürekli Form için Ek F'ye bakınız.

### 3.2.5. Existential Concerns Questionnaire (ECQ)

Existential Concerns Questionnaire (ECQ), ölüm, anlamsızlık, suçluluk,
sosyal izolasyon ve kimlik bozulması gibi varoluşsal temalara yönelik
duyarlılığı ölçmek amacıyla van Bruggen ve ark. (2017) tarafından
geliştirilen bir ölçektir. Ölçek, varoluşçu kuram araştırmalarında ve
varoluşçu terapi ortamlarında bu tür varoluşsal kaygıları (existential
concerns) değerlendirmeye yönelik geçerliği gösterilmiş bir aracın
bulunmamasına yanıt olarak geliştirilmiştir (van Bruggen ve ark.,
2017).

Ölçeğin General Existential Anxiety (General EA), Death Anxiety ve
Avoidance olmak üzere 3 alt ölçeği bulunmaktadır. Toplam 22 maddeden
oluşan ölçekte her madde 1 (“Hiçbir zaman”) ile 5 (“Her zaman”) arasında
değişen 5'li Likert ölçeği üzerinden değerlendirilmektedir. Katılımcının
puanı, her bir alt ölçeğe ait madde puanlarının toplanmasıyla
hesaplanmaktadır. Ayrıca ölçek tek boyutlu olduğundan tüm maddelerin
puanları toplanarak genel bir puan da hesaplanmaktadır. Böylece her
katılımcı için Overall Existential Concerns, General EA, Death Anxiety ve
Avoidance puanları hesaplanabilmektedir. Alt ölçeklere ilişkin örnek
maddeler sırasıyla *Yaşayabileceğim hayatı yaşayamamaktan endişe
duyarım*, *Ölüm anında her şeyi bırakmak zorunda kalmaktan endişe
duyarım* ve *Gerçekte kim olduğum sorusundan kaçınmaya çalışırım*
şeklindedir.

Ölçeğin Türkçe uyarlaması Ümmet ve ark. (2018) tarafından yapılmış;
özgün ölçeğin yapısı, madde sayısı, alt ölçekleri ve puanlama sistemi
korunmuştur. Cronbach *α* katsayısı .81 olarak bulunmuş ve bu değer iyi
düzeyde iç tutarlılığa işaret etmiştir.

Bu çalışmada genel ölçeğin Cronbach *α* katsayısı .93 olarak bulunmuş ve
mükemmel düzeyde iç tutarlılığa işaret etmiştir. Alt ölçeklerde ise
Cronbach α katsayıları General Existential Anxiety için .90, Death için
.84 ve Avoidance için .73 olarak bulunmuş; böylece kabul edilebilir ile
mükemmel arasında değişen iç tutarlılık düzeyleri elde edilmiştir. Temel
analizlerde yalnızca genel ECQ puanı kullanılmış, alt ölçek puanlarına
ise betimsel amaçlarla yer verilmiştir. Araştırmada kullanılan ölçeğin
tüm maddeleri, yönergeleri, alt ölçek sınıflandırmaları ve ters
puanlanan maddeleri içeren bir örneği Ek G'de yer almaktadır.

### 3.2.6. Zihinselleştirme Ölçeği (ZÖ; MentS)

Zihinselleştirme Ölçeği (ZÖ; MentS), katılımcıların zihinselleştirme
kapasitesini ölçmek amacıyla Dimitrijević ve ark. (2018)
tarafından geliştirilmiş bir öz-bildirim ölçeğidir. Zihinselleştirme,
kişinin kendi davranışlarını ve başkalarının davranışlarını arzular,
duygular ve inançlar gibi zihinsel durumlar üzerinden yorumlama
kapasitesi olarak tanımlanmakta; empati, duygusal zekâ ve genel
Zihin Kuramı kapasitelerinden ayrı bir yapı olarak
ele alınarak bu farklı yapılar arasındaki örtüşmenin önüne geçilmesi
amaçlanmaktadır. Ölçek, zihinselleştirmenin iki yönünü birbirinden
ayırmaktadır: benlikle ilişkili zihinselleştirme (Kendilik; MentS–S) ve
başkalarıyla ilişkili zihinselleştirme (Ötekiler; MentS–O). Ayrıca
katılımcının zihinsel durumları analiz etme güdülenmesini, başka bir
deyişle zihinselleştirmeye yönelik güdülenmesini değerlendiren üçüncü bir
faktör olan Güdülenme (MentS–M) boyutunu içermektedir.

Ölçek, 5'li Likert tipi ölçek üzerinden değerlendirilen 28 maddeden
oluşmaktadır. Puanlamalar 1 (“Tamamen yanlış”) ile 5 (“Tamamen doğru”)
arasında değişmektedir. Her katılımcı için dört farklı puan
hesaplanabilmektedir: Genel Zihinselleştirme (tüm madde puanlarının
toplanmasıyla), Kendilik, Ötekiler ve Güdülenme. MentS–S, MentS–O ve
MentS–M için örnek ifadeler sırasıyla *Çoğu zaman bir şeyi neden
yaptığımı kendime bile açıklayamam*, *Başkalarının duygularını fark
edebilirim* ve *Başkalarının davranışlarını ayrıntılı biçimde anlamaya
çalışarak zaman kaybetmekten hoşlanmam* şeklindedir.

Ölçeğin Türkçe uyarlaması Törenli Kaya ve ark. (2023) tarafından
gerçekleştirilmiştir. Özgün çalışmadaki 3 maddenin Türk örnekleminde
düşük psikometrik özellikler göstermesi nedeniyle madde sayısı 25'e
indirilmiştir. Uyarlamada özgün ölçeğin diğer özellikleri korunmuştur.
Söz konusu maddelerin çıkarılmasının ardından Cronbach α katsayısı .84
olarak bildirilmiştir (Törenli Kaya ve ark., 2023).

Bu çalışmada genel ZÖ'nün Cronbach α katsayısı .86 olarak bulunmuştur.
Alt ölçeklerde Cronbach α katsayısı Kendilik için .83, Ötekiler için .82
ve Güdülenme için .75'tir. Bu değerler genel ölçek ile Kendilik ve
Ötekiler alt ölçeklerinin iyi düzeyde iç tutarlılığa, Güdülenme alt
ölçeğinin ise kabul edilebilir düzeyde güvenirliğe sahip olduğunu
göstermektedir. Temel analizlerde Genel Zihinselleştirme, Kendilik ve
Ötekiler puanları kullanılmış; Güdülenme alt ölçeğine betimsel
analizlerde yer verilmiştir. Ölçeğin tamamı ve yapısı için Ek H'ye
bakınız.

### 3.2.7. Bilişsel ve Duygulanımsal Empati Anketi (QCAE)

Bilişsel ve Duygulanımsal Empati Anketi (QCAE), Reniers ve ark. (2011)
tarafından geliştirilen çok boyutlu bir öz-bildirim ölçeğidir. Ölçek,
empatinin iki ayrı bileşenini ölçmektedir: başkalarının düşünce ve
duygularını anlama becerisi olan Bilişsel Empati ve başkalarının
duygularına yanıt verme ve onlarla duygusal olarak rezonansa girme
kapasitesi olan Duygulanımsal Empati. Reniers ve ark. (2011), empati
araştırmalarındaki gelişmelerle uyumlu ve bilişsel boyutları
duygulanımsal boyutlardan açık biçimde ayıran bir ölçüm aracına duyulan
ihtiyaç nedeniyle bu ölçeği geliştirmiştir. Bilişsel Empati ve
Duygulanımsal Empati alt ölçeklerinin her biri çeşitli bileşenlerden
oluşmaktadır. Bilişsel Empati, Perspektif Alma ve Anlık Taklit
bileşenlerini; Duygulanımsal Empati ise Duygu Bulaşması, Yakınsal
Duyarlılık ve Çevresel Duyarlılık bileşenlerini kapsamaktadır.

Ölçek, 1 (“Kesinlikle katılmıyorum”) ile 5 (“Kesinlikle katılıyorum”)
arasında değişen 4'lü Likert ölçeği üzerinden değerlendirilen 31
maddeden oluşmaktadır. Yanıtlardan sekiz farklı puan
hesaplanabilmektedir: Genel Empati (tüm puanların toplamı), Bilişsel
Empati, Duygulanımsal Empati, Perspektif Alma, Anlık Taklit, Duygu
Bulaşması, Yakınsal Duyarlılık ve Çevresel Duyarlılık.

Bilişsel Empati bileşenlerinden Perspektif Alma, “kişinin sezgisel
olarak kendisini bir başkasının bakış açısına yerleştirmesi” şeklinde
tanımlanmaktadır (Reniers ve ark., 2011) ve *Başka bir kişinin ne
hakkında konuşmak isteyebileceğini kolayca anlayabilirim* gibi maddelerle
değerlendirilmektedir. Anlık Taklit ise “kişinin, bir başkasının ne
hissettiğini hayal ederek kendisini onun yerine koymaya yönelik çaba
gerektiren girişimi” olarak tanımlanmaktadır (Reniers ve ark., 2011).
Bu bileşen, *Birini eleştirmeden önce, onun yerinde olsaydım nasıl
hissedeceğimi hayal etmeye çalışırım* gibi maddelerle
değerlendirilmektedir. Duygulanımsal Empati bileşenlerinden Duygu
Bulaşması, “başkalarının duygularının otomatik olarak yansıtılması”
şeklinde tanımlanmaktadır (Reniers ve ark., 2011). Bu bileşene ilişkin
örnek bir madde *Neşeli bir grupla birlikteyken mutlu, diğerleri
keyifsizken üzgün olurum* şeklindedir. Yakınsal Duyarlılık, “yakın bir
sosyal bağlamda başkalarının duygudurumuna tanık olunduğunda ortaya çıkan
duygusal tepki” olarak tanımlanmakta (Reniers ve ark., 2011) ve
*Tekerlekli sandalyedeki gençleri görmek bana acı verir* gibi bir
maddeyle değerlendirilmektedir. Son olarak Çevresel Duyarlılık, Yakınsal
Duyarlılığa benzemekle birlikte hedef kişinin yakın bir sosyal bağlam
yerine uzak bir bağlamda bulunması bakımından ondan ayrılmaktadır. Bu
bileşen, *Film izlerken genellikle duygusal olarak mesafemi korurum* gibi
bir maddeyle değerlendirilmektedir.

Ölçek Gıca ve ark. (2021) tarafından Türkçeye uyarlanmış; tüm maddeler
ve ölçeğin yapısı özgün hâliyle korunmuştur. Uyarlamanın iç tutarlılığı,
Cronbach alfa katsayısının α = .82 olmasıyla iyi düzeydedir (Gıca ve
ark., 2021).

Bu çalışmada genel QCAE ölçeğinin Cronbach α katsayısı .88 olarak
bulunmuştur. Alt ölçeklerde alfa katsayıları Bilişsel Empati için .87
(Perspektif Alma için .88 ve Anlık Taklit için .78), Duygulanımsal
Empati için ise .76'dır (Duygu Bulaşması için .72, Yakınsal Duyarlılık
için .63 ve Çevresel Duyarlılık için .49). Bu değerler genel ölçek ve
alt ölçeklerin çoğu için iyi düzeyde iç tutarlılığa işaret etmektedir.
Yakınsal Duyarlılık kabul edilebilir düzeyde güvenirlik gösterirken (α =
.63), Çevresel Duyarlılık düşük iç tutarlılık göstermiştir (α = .49);
dolayısıyla bu bileşeni içeren sonuçlar yorumlanırken dikkatli
olunmalıdır. Ancak temel analizlerde yalnızca genel, bilişsel ve
duygulanımsal empati puanları kullanıldığından ve ayrı bileşen puanları
yalnızca betimsel olarak incelendiğinden bu sınırlılık mevcut çalışma
açısından kritik değildir.