@mastersthesis{bal2025literary,
  author = {Bal, Onur},
  title = {Literary Work Readership and Its Relationship with Mentalisation and Empathy},
  school = {Yeditepe University},
  year = {2025},
  type = {Master's thesis},
  url = {https://onurbal.com/en/academics/thesis/}
}

ÖZ

EDEBÎ ESER OKURLUĞU İLE ZİHİNSELLEŞTİRME VE EMPATİ ARASINDAKİ İLİŞKİ

Araştırmalar, edebî eser okurluğunun bireylerin sosyal bilişsel becerilerine, özellikle empati (empathy) düzeyine, olumlu katkıda bulunabileceğini göstermiştir. Bu tez, edebî kurgu (literary fiction) eserlerine maruz kalma düzeyi ile iki temel yapı, yani empati ve zihinselleştirme (mentalisation) arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Tez, edebî kurgunun okurları karmaşık psikolojik simülasyonların içine çekerek sosyal anlayışı geliştirdiğini öne süren araştırmalara dayanmaktadır. Ayrıca varoluşsal kaygının bu becerilerle nasıl ilişkili olduğunu araştırmaktadır. Çalışmaya 19–30 yaşlarında toplam 258 üniversite öğrencisi katılmıştır. Edebî eserlerle etkileşim düzeyi, katılımcıların Millî Eğitim Bakanlığının “100 Temel Eser” edebî kanonundan okuduklarını bildirdikleri kitap sayısı olarak işevuruklaştırılmıştır. Empati (bilişsel ve duygusal), zihinselleştirme (benliğe ve başkalarına yönelik), durumluk kaygı (state anxiety), sürekli kaygı (trait anxiety) ve varoluşsal kaygılar (existential concerns), çevrimiçi uygulanan standartlaştırılmış öz bildirim ölçekleriyle ölçülmüştür. Hiyerarşik regresyon analizleri, daha fazla edebî kurgu deneyiminin demografik faktörlerden bağımsız olarak genel, bilişsel ve duygusal empatinin anlamlı ölçüde daha yüksek olmasını yordadığını göstermiştir. Ancak edebî kurgu deneyimi, zihinselleştirmeyi veya alt bileşenlerini yordamamıştır. Varoluşsal kaygılar, empati ve başkalarına yönelik zihinselleştirmeyle pozitif; benliğe yönelik zihinselleştirmeyle ise negatif yönde ilişkili bulunmuştur. Sürekli kaygı da benzer biçimde ayrışan bir örüntü sergilemiştir: Bilişsel empatiyi ve zihinselleştirmenin her iki boyutunu negatif yönde yordarken duygusal empatiyle marjinal düzeyde pozitif bir eğilim göstermiştir. Edebî kurgu deneyimi ile kaygı veya varoluşsal kaygılar arasındaki etkileşim etkileri anlamlı bulunmamıştır. Bu bulgular, empati ile zihinselleştirmenin farklı psikolojik süreçler tarafından şekillendirildiğini ve edebî kurgunun düşünümsel zihinselleştirmeden çok empatik duyarlılıkla ilişkili olduğunu düşündürmektedir.

Anahtar kelimeler: Edebî kurgu, Empati, Zihinselleştirme, Kaygı, Varoluşsal kaygılar

ÖZET

EDEBÎ ESER OKURLUĞU İLE ZİHİNSELLEŞTİRME VE EMPATİ ARASINDAKİ İLİŞKİ

Araştırmalar, edebî eser okurluğunun başta empati olmak üzere bireylerin sosyal bilişsel becerilerine olumlu katkıda bulunduğunu göstermiştir. Bu tez, edebî kurgu okuryazarlığı ile sosyal bilişin iki temel kavramı olan empati ve zihinselleştirme arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Tez, edebî kurgunun okurları karmaşık psikolojik simülasyonlara dâhil ederek sosyal bilişi geliştirdiğini öne süren araştırmalara dayanmaktadır. Çalışmaya 19–30 yaşlarında 258 üniversite öğrencisi katılmıştır. Edebî kurgu okurluğu, katılımcıların Millî Eğitim Bakanlığının “100 Temel Eser” edebî kanonundan okuduklarını bildirdikleri eser sayısı olarak tanımlanmıştır. Empati (bilişsel ve duygusal), zihinselleştirme (kendine ve başkasına yönelik), durumluk kaygı, sürekli kaygı ve varoluşsal kaygılar, standartlaştırılmış öz bildirim ölçekleriyle çevrimiçi olarak ölçülmüştür. Hiyerarşik regresyon analizleri, edebî kurgu okurluğunun demografik faktörlerden bağımsız olarak genel, bilişsel ve duygusal empatiyi anlamlı ölçüde artırdığını göstermiştir. Ancak edebî kurgu okurluğu, zihinselleştirmeyi ve alt bileşenlerini yordamamıştır. Varoluşsal kaygılar, empati ve başkasına yönelik zihinselleştirmeyle pozitif; kendine yönelik zihinselleştirmeyle ise negatif yönde ilişkili bulunmuştur. Sürekli kaygı da benzer biçimde ayrışan bir örüntü sergilemiştir. Bilişsel empatiyi ve zihinselleştirmenin her iki boyutunu negatif yönde yordarken duygusal empatiyle istatistiksel anlamlılık eşiğine yakın, hafif düzeyde pozitif bir eğilim göstermiştir. Edebî kurgu okurluğu ile kaygı veya varoluşsal kaygılar arasındaki etkileşim etkileri anlamlı bulunmamıştır. Bu bulgular, empati ile zihinselleştirmenin farklı psikolojik süreçlerle şekillendiğine ve edebî kurgunun zihinselleştirmeden çok empatik duyarlılıkla ilişkili olduğuna işaret etmektedir.

Anahtar kelimeler: Edebî kurgu, Empati, Zihinselleştirme, Kaygı, Varoluşsal kaygılar