@mastersthesis{bal2025literary,
  author = {Bal, Onur},
  title = {Literary Work Readership and Its Relationship with Mentalisation and Empathy},
  school = {Yeditepe University},
  year = {2025},
  type = {Master's thesis},
  url = {https://onurbal.com/en/academics/thesis/}
}

İnsanlar hikâye anlatır. Bu, insanları diğer türlerden ayıran özelliklerden biridir. İçimizde ve dışımızda olanları anlamlandırmaya çalışırken, yaşadığımız dünyadaki deneyimlerimize ve kendi dünyamızı taklit edecek biçimde yarattığımız kurgusal dünyalara ilişkin hikâyeler anlatırız. Rukeyser (1968), “Evren atomlardan değil, hikâyelerden oluşur” diye yazarken daha sonra psikoloji, felsefe ve edebiyat çalışmalarının merkezî fikirlerinden biri hâline gelen bu düşünceyi şiirsel bir biçimde ifade etmiştir.

İnsanlar erken çocukluktan itibaren, özellikle ebeveynlerinin anlattığı hikâyeler ve resimli kitaplar aracılığıyla sürekli hikâyelerle iç içedir. Bu durum, bilişsel gelişim ve duygusal bağlanmada büyük bir rol oynar (Fiese ve ark., 1999). Uyku öncesi hikâyelerden büyük edebiyat klasiklerine kadar anlatılar, başkalarının duygularını, düşüncelerini ve niyetlerini kavrayışımıza biçim verir (Kidd ve Castano, 2013; Mar ve Oatley, 2008; Zunshine, 2006). Anlatılar aracılığıyla bakış açısı alma becerimizi kullanır ve Zihin Kuramı ile zihinselleştirmenin temel bileşenleri olan zihinsel durumları simüle ederiz. Bu bakımdan kurgu yalnızca bir eğlence değildir; sosyal biliş için güçlü bir araç ve varoluşsal kaygılarla başa çıkma yolu işlevi görebilir (Kidd ve Castano, 2013; Mar ve ark., 2009)

Dolayısıyla hikâyeler yalnızca eğlendirmeye değil, karmaşık kişiler arası ilişki ağlarında yolumuzu bulmamıza yardımcı olan sosyal ve bilişsel becerileri geliştirmeye de hizmet eder (Mar, 2011; Zunshine, 2006). Ayrıca yaratıcının hikâye kurma, insanların hikâyeleri paylaşma ve bireyin bunları yorumlama kapasitesi, türümüz açısından temel bir psikolojik kazanımı ortaya koyar: Kendimizin ve başkalarının iç dünyalarını, diğer bir deyişle zihinsel durumlarını kavrayabilme yeteneği (Bruner, 1990; Gallagher ve Hutto, 2008; Tomasello, 2003).

Bu yetenek, kişinin kendisine ve başkalarına düşünceler, inançlar, duygular ve güdüler atfetme ve başkalarının kendisininkinden farklı zihinsel durumlara sahip olabileceğini fark etme kapasitesi olan Zihin Kuramı (ToM) olarak bilinir (Premack ve Woodruff, 1978). ToM, yalnızca akademik bir yapı olmanın ötesinde, sosyal yaşamımızın merkezinde yer alır. Sıkıntı içindeki bir arkadaşımızı teselli ederken, işyerinde ahlaki bir ikilemle karşılaşırken (Young ve Dungan, 2011), çevrimiçi haberleri okurken (Mar, 2011), bir başkasının basit iletişim girişimlerini anlamaya çalışırken (Astington ve Baird, 2005; de Villiers ve de Villiers, 2000) ya da daha güç bir edim olan, birinin ironik yorumlarının ardındaki gerçek anlamı kavrarken (Gallagher ve Frith, 2003; Happé, 1993) ToM becerilerimizi kullanırız.

ToM çoğu zaman tekil bir kapasite olarak ele alınsa da güncel araştırmalar, birbirinden farklı ancak birbiriyle ilişkili bileşenlerden oluşan çok boyutlu bir yapı olarak anlaşılmasının daha uygun olduğunu göstermektedir (Schaafsma ve ark., 2015). Zihinselleştirme ve empati, ToM ile yakından ilişkili olmakla birlikte ondan kavramsal olarak ayrılan ve sosyal bilişin iki temel yönünü oluşturan yapılardır. Zihinselleştirme, kişinin kendisinin ve başkalarının davranışlarını inançlar, arzular, duygular ve düşünceler gibi yönelimsel zihinsel durumlar açısından anlama ve yorumlama yönündeki gelişimsel kapasitesidir. Erken bağlanma ilişkileri bağlamında ortaya çıkar ve bireylerin içsel deneyimleri üzerine düşünmelerine, davranışları anlamlı ve öngörülebilir kılmalarına olanak tanıyarak benliğin örgütlenmesinin temelini oluşturur (Fonagy ve Target, 1997). Empati ise duygulanımsal biçimde işler ve başkalarının duygularını fark etme, paylaşma ve bunlara karşılık verme kapasitesidir (Batson, 2009; Decety ve Jackson, 2004). Farklı mekanizmalara dayanabilseler de zihinselleştirme ve empati, sosyal işlevsellik açısından birlikte ve uyum içinde çalışır (Decety ve Lamm, 2006).

Çocuklar büyüdükçe giderek daha karmaşık anlatıları anlar ve üretir. Bu gelişim, insan davranışlarını içsel zihinsel durumlar açısından anlamlandırma kapasitelerindeki artışla, yani zihinselleştirme süreciyle birlikte ilerler. Benzer bir gelişim edebiyatta da gözlemlenebilir: İlk kurgusal anlatılar basit ya da somut temalara odaklanmış olabilirken, daha sonraki kurmaca eserler insanın psikolojik derinliğini ve varoluşsal kaygılarını incelemeye başlamıştır (Oatley, 2011). Uygarlığın başlangıcındaki Epic of Gilgamesh’ten Danielewski’nin House of Leaves adlı eserine kadar dünya edebiyatının seçkin eserleri, okurları ölüm, seçim, özgürlük ve anlamla yüzleşmeye zorlar. Bu varoluşsal temalar, uygarlığın yükselişiyle birlikte hoşnutsuzluğun insan deneyiminin tanımlayıcı bir özelliği hâline geldiği yönündeki Freud’un (1930/2010) iddiasını yansıtır. İnsan dışındaki hayvanlar tehlike olasılığı karşısında kaygı duyabilse ve yaşamlarının diğer alanlarında bizimle aynı duygu yelpazesini deneyimleyebilse de (Panksepp, 1998), insanların acı, sonluluk ve saçmalık üzerine düşünmeye ilişkin kendilerine özgü bir yazılı tarihi vardır.

Bu tez, edebî kurgunun sosyal bilişin temel bileşenleriyle, özellikle zihinselleştirme ve empatiyle nasıl ilişkili olduğunu ve bunların da varoluşsal kaygıyla nasıl ilişkilendiğini incelemektedir. Zihinselleştirme, başkalarının zihinsel durumlarının dinamik ve bağlama duyarlı biçimde yorumlanmasını ifade ederken empati, başkalarının duygularıyla kurulan duygulanımsal rezonansı kapsar. Bu yapılar arasında ayrım yapmak önemlidir; çünkü her biri kurgusal karakterleri anlamada ve karmaşık anlatılarla etkileşim kurmada farklı bir rol oynar. Bu çalışma, gelişim psikolojisi, sosyal biliş ve edebiyat araştırmalarından elde edilen bulguları bir araya getirerek kurgu okuma, sosyal-bilişsel kapasiteler ve varoluşsal kaygılar arasındaki ilişkileri incelemek için bütünleştirici bir çerçeve sunmaktadır.

Bu bölüm, aşağıdaki ayrı okuma dosyalarına ayrılmıştır.

• 1.1. Temel Kuramsal Yapılar/Kavramlar ve Tanımlar