@mastersthesis{bal2025literary,
  author = {Bal, Onur},
  title = {Literary Work Readership and Its Relationship with Mentalisation and Empathy},
  school = {Yeditepe University},
  year = {2025},
  type = {Master's thesis},
  url = {https://onurbal.com/en/academics/thesis/}
}

4.2. Korelasyon Analizi

Bu çalışmada yer alan değişkenler arasındaki ilişkileri incelemek amacıyla korelasyon analizi yürütülmüş ve istatistiksel olarak anlamlı çeşitli ilişkiler saptanmıştır. Korelasyon matrisi Tablo 4’te sunulmaktadır. Çalışmada kullanılan ölçeklerin toplam 13 alt ölçeği ve bunlara ek olarak genel puanları bulunduğundan toplam 16 değişken elde edilmiştir; tabloda yalnızca ölçeklerin genel puanları gösterilmiştir. Alt ölçeklerin ve bileşenlerin edebiyata maruz kalmayla korelasyonları Tablo 5’te sunulmaktadır. Her iki tabloda da yer almayan diğer anlamlı bulgular aşağıda ele alınmıştır.

Değişken	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
1. Yaş	—
2. Kitap sayısı	.08	—
3. Akademik saatler	-.08	.22**	—
4. Kurgu dışı saatler	.12	.32**	.29**	—
5. İnternet saatleri	.03	-.01	.13*	.01	—
6. STAI–S	-.08	.09	.03	.03	.03	—
7. STAI–T	-.15*	.02	.03	-.02	.02	.61**	—
8. ECQ	-.21**	.08	.10	.09	.04	.47**	.66**	—
9. MentS	.16*	.08	-.03	.03	-.03	-.17*	-.34**	-.18*	—
10. QCAE	-.04	.17*	-.01	.14*	.03	.12	.12	.25**	0.52**	—

Tablo 4\ Temel değişkenlere ilişkin korelasyon matrisi

Not. * p < .05; ** p < .001; Akademik saatler = ders kitabı okuma süresi ile akademik metin okuma süresinin ortalaması; Kurgu dışı saatler = dergi ve gazete okuma sürelerinin ortalaması; İnternet saatleri = e-posta ve internet okuma sürelerinin ortalaması.

Yaşın çeşitli psikolojik ve davranışsal değişkenlerle anlamlı düzeyde ilişkili olduğu bulunmuştur. Yaş, sürekli kaygıyla negatif yönde ilişkilidir (r = -.15, p < .05). Ayrıca genel varoluşsal kaygılarla (r = -.21, p < .001) ve bu ölçeğin Genel Varoluşsal Kaygı (r = -.22, p < .001), Ölüm Kaygısı (r = -.14, p < .05) ve Kaçınma (r = -.17, p < .05) alt ölçeklerinin her biriyle negatif yönde ilişkili bulunmuştur. Buna ek olarak yaş, genel zihinselleştirme (r = .16, p < .05) ve Kendilik (benlikle ilişkili zihinselleştirme) alt ölçeğiyle (r = .18, p < .05) pozitif yönde ilişkilidir. Yaş ile genel empati veya empatinin herhangi bir alt ölçeği ya da bileşeni arasında anlamlı bir ilişki saptanmamıştır.

Katılımcının okuduğu kitap sayısı; ders kitapları ve akademik dergi makaleleri gibi akademik materyalleri okumaya ayrılan süreyle (r = 0.22, p < .001) ve kurgu dışı materyalleri (gazete ve dergiler) okumaya ayrılan süreyle (r = 0.32, p < .001) anlamlı düzeyde ilişkilidir. Bu bulgu, farklı materyal türleri arasında daha genel bir okuma etkinliği örüntüsüne işaret etmektedir.

Ölçek	Alt ölçek	Bileşen	r
ECQ			.08
	Genel Varoluşsal Kaygı		.12*
	Ölüm Kaygısı		.00
	Kaçınma		.03
MentS			.08
	Kendilik		-.02
	Ötekiler		.10
	Güdülenme		.13*
QCAE			.17*
	Bilişsel Empati		.14*
		Perspektif Alma	.09
		Anlık Taklit	.16*
	Duygulanımsal Empati		.16*
		Duygu Bulaşması	.07
		Yakınsal Duyarlılık	.17*
		Çevresel Duyarlılık	.14*

Tablo 5\ Ölçekler ile edebiyata maruz kalma arasındaki korelasyon analizi

Not. * p < .05.

Edebiyata maruz kalma, ECQ’nun Genel Varoluşsal Kaygı alt ölçeğiyle (r = 0.12, p < .05), MentS’in Ötekiler (başkalarıyla ilişkili zihinselleştirme) (r = 0.13, p < .05) ve Güdülenme (r = .13, p < .05) alt ölçekleriyle pozitif yönde ilişkili bulunmuştur. Empati açısından ise kitap sayısı; genel empati (r = .17, p < .05), Bilişsel Empati (r = .14, p < .05), Anlık Taklit (r = .16, p < .05), Duygulanımsal Empati (r = .16, p < .05), Yakınsal Duyarlılık (r = .17, p < .05) ve Çevresel Duyarlılık (r = .14, p < .05) ile pozitif yönde ilişkili bulunmuştur.

Genel zihinselleştirme; daha düşük durumluk kaygı (r = -.17, p < .05), sürekli kaygı (r = -.34, p < .001), genel varoluşsal kaygılar (r = -.18, p < .05), Genel Varoluşsal Kaygı (r = -.17, p < .05) ve Kaçınma (r = -.31, p < .001) ile ilişkili bulunmuştur. Buna karşılık genel zihinselleştirme; daha yüksek genel empati (r = .52, p < .001), Bilişsel Empati (r = .54, p < .001), Perspektif Alma (r = .50, p < .001), Anlık Taklit (r = .41, p < .001), Duygulanımsal Empati (r = .32, p < .001), Yakınsal Duyarlılık (r = .38, p < .001) ve Çevresel Duyarlılıkla (r = .29, p < .001) pozitif yönde ilişkili bulunmuş; Duygu Bulaşmasıyla ise anlamlı bir ilişki göstermemiştir (r = .09, p ≥ .05). Buradaki önemli bir bulgu, Kendilik ve Ötekiler alt ölçeklerinin hem durumluk hem de sürekli kaygıyla ilişkileri bakımından birbirinden ayrılmasıdır. Kendilik, durumluk ve sürekli kaygının her ikisiyle de çok daha güçlü negatif ilişkiler göstermiştir (sırasıyla r = -.36, p < .001 ve r = -.58, p < .001); Ötekiler ise sırasıyla anlamlı olmayan veya zayıf ilişkiler göstermiştir (r = -.02, p ≥ .05 ve r = -.13, p < .05). Varoluşsal kaygılar açısından da aynı örüntü görülmektedir. Kendilik, hem genel puanla hem de tüm alt ölçeklerle negatif yönde ilişkilidir (-.55 ≥ rs ≥ -.35, ps < .001); Ötekiler ise bunların hiçbiriyle anlamlı bir ilişki göstermemiştir (-.07 ≤ rs ≤ 12, ps ≥ .05).

Genel empati, genel varoluşsal kaygılarla (r = 0.25, p < .001) ve Genel Varoluşsal Kaygı (r = .26, p < .001) ile Ölüm Kaygısı (r = .24, p < .001) alt ölçekleriyle anlamlı düzeyde ilişkili bulunmuş; Kaçınmayla ise anlamlı bir ilişki göstermemiştir (r = .09, p ≥ .05). Bu bulgu, empati ile varoluşsal temalara karşı daha yüksek duyarlılık arasında bir ilişki bulunduğunu, ancak bunun bu temalardan kaçınma eğilimiyle birlikte görülmediğini göstermektedir. Genel empati ve Bilişsel Empati, ne durumluk ne de sürekli kaygıyla ilişkili bulunurken Duygulanımsal Empati her ikisiyle de ilişkili bulunmuştur (sırasıyla r = .22, p < .001 ve r = .27, p < .001).

Zihinselleştirme ve empatiye ilişkin bu farklı örüntüleri özetlemek ve belirginleştirmek amacıyla Tablo 6’da her bir temel yapı ile başlıca sıkıntı ilişkili değişkenler arasındaki korelasyonlar yan yana sunulmuştur. Bu düzenleme, yapıların farklılaşan ilişki örüntülerini ve işlevsel profillerini görünür kılmaktadır.

Tablo 6

MentS ve QCAE alt ölçeklerinde temel değişkenlere ilişkin korelasyon analizi

	MentS		QCAE
Değişken	Kendilik	Ötekiler	Bilişsel	Duygulanımsal
STAI–S	-.36**	-.02	.03	.22**
STAI–T	-.58**	-.13*	-.01	.27**
ECQ – Genel	-.55**	.06	.16*	.31**
ECQ – Genel Varoluşsal Kaygı	-.54**	.07	.18*	.30**
ECQ – Ölüm Kaygısı	-.35**	.12	.14*	.32**
ECQ – Kaçınma	-.55**	-.07	.02	.16*
MentS – Genel	.73**	.76**	.54**	.32**
QCAE – Genel	.04	.64**	.92**	.81**

Not. * p < .05; ** p < .001

Tablo 6 tutarlı bir ilişki örüntüsü ortaya koymaktadır: Kendilik, tüm kaygı ve varoluşsal kaygı değişkenleriyle negatif yönde ilişkiliyken Duygulanımsal Empati aynı değişkenlerle pozitif yönde ilişkilidir. Buna karşılık Ötekiler ve Bilişsel Empati, sıkıntıyla ilişkili sonuçlarla zayıf veya anlamlı olmayan korelasyonlar göstermiştir. Bu bulgular, bu örneklemde söz konusu yapıların kendilikle ilişkili ve duygulanımsal boyutlarının bildirilen kaygı ve varoluşsal kaygılarla, ötekilerle ilişkili veya bilişsel boyutlarına kıyasla daha yakından bağlantılı olduğunu göstermektedir. Ayrıca Tablo 6, Kendilik ve Ötekiler boyutlarının genel empatiyle ilişkileri arasında belirgin bir ayrım olduğunu ortaya koymaktadır. Ötekiler, genel empatiyle güçlü biçimde ilişkiliyken (r = .64, p < .001), Kendilik anlamlı bir ilişki göstermemiştir (r = .04, p ≥ .05). Aynı örüntü empatinin alt ölçekleri ve bileşenleri için de geçerlidir. Bu bulgu, QCAE ile ölçülen empatideki bireysel farklılıkların kendilikle ilişkili zihinselleştirmeden çok başkalarının zihinsel durumlarına yönelik zihinselleştirme kapasitesiyle örtüştüğüne işaret etmekte ve başkalarının zihinsel durumları üzerine düşünebilme kapasitesi ile empati arasındaki kuramsal bağlantıyı desteklemektedir.

Sürekli kaygı, durumluk kaygıyla pozitif yönde ilişkili bulunmuştur (r = .61, p < .001). Her iki kaygı türü de varoluşsal kaygılarla (STAI–S ile ECQ – Genel, r = .47, p < .001; STAI–T ile ECQ – Genel, r = .66, p < .001) ve ECQ’nun tüm alt ölçekleriyle anlamlı pozitif korelasyonlar göstermiştir. Bu bulgular, sürekli kaygı ile varoluşsal güvensizlik arasındaki kavramsal örtüşmeyi desteklemektedir. Özellikle sürekli kaygı, varoluşsal kaygıların tüm alt boyutlarıyla durumluk kaygıya kıyasla tutarlı biçimde daha güçlü ilişkiler göstermiştir: Genel Varoluşsal Kaygı (r = .66, p < .001), Ölüm Kaygısı (r = .45, p < .001) ve Kaçınma (r = 0.54, p < .001). Buna karşılık durumluk kaygının aynı alt boyutlarla korelasyonları sırasıyla Genel Varoluşsal Kaygı için r = .48, p < .001; Ölüm Kaygısı için r = 0.32, p < .001; Kaçınma için r = .39, p < .001 olarak bulunmuştur. Bu farklılıklar, her iki kaygı biçimi de varoluşsal kaygılarla ilişkili olmakla birlikte, kaygı yaşamaya yönelik istikrarlı bir yatkınlığı ifade eden sürekli kaygının, durumluk kaygıyla temsil edilen durumsal kaygıya kıyasla varoluşsal sıkıntıyla daha güçlü biçimde bağlantılı olabileceğini düşündürmektedir.