@mastersthesis{bal2025literary,
  author = {Bal, Onur},
  title = {Literary Work Readership and Its Relationship with Mentalisation and Empathy},
  school = {Yeditepe University},
  year = {2025},
  type = {Master's thesis},
  url = {https://onurbal.com/en/academics/thesis/}
}

3.2. Ölçme Araçları

Araştırmada kullanılan ölçme araçları; Bilgilendirilmiş Onam Formu (bkz. Ek A), Demografik Bilgi Formu (bkz. Ek B), Kanonik Eserleri Okuma Kontrol Listesi (bkz. Ek C), Okuma Alışkanlıkları Öz-Bildirim Formu (bkz. Ek D), Durumluk-Sürekli Kaygı Envanteri’nin (STAI; bkz. Ek E ve F) Türkçe uyarlaması, Existential Concerns Questionnaire’ın (ECQ; bkz. Ek G) Türkçe uyarlaması, Zihinselleştirme Ölçeği’nin (ZÖ; MentS; bkz. Ek H) Türkçe uyarlaması, Bilişsel ve Duygulanımsal Empati Anketi’nin (QCAE; bkz. Ek I) Türkçe uyarlaması ve katılım sonrasında sunulan Bilgilendirme Formundan (bkz. Ek J) oluşmaktadır. Aşağıdaki alt bölümlerde Bilgilendirilmiş Onam Formu ve Bilgilendirme Formu dışındaki ölçme araçları açıklanmaktadır.

3.2.1. Demografik Bilgi Formu

Bu çalışmanın yazarı tarafından hazırlanan demografik bilgi formu aracılığıyla katılımcıların cinsiyet, yaş, medeni durum, ortalama aylık harcama ve örgün eğitim düzeyine ilişkin bilgileri toplanmıştır. Formun bir örneği Ek B’de yer almaktadır.

3.2.2. Kanonik Eserleri Okuma Kontrol Listesi

Bu kontrol listesi psikometrik bir ölçüm aracı olarak tasarlanmamış, edebiyata maruz kalmanın bir göstergesi olarak kullanılmak üzere ulusal bir edebiyat listesinden uyarlanmıştır. Türkiye Cumhuriyeti Milli Eğitim Bakanlığı [MEB] tarafından hazırlanan lise öğrencilerine yönelik edebiyat kanonu, dönemin Bakanı Hüseyin Çelik tarafından imzalanan bir genelgeyle 19 Ağustos 2004 tarihinde 100 Temel Eser (100 Essential Works) adıyla resmî olarak kamuoyuna duyurulmuştur. Genelgede bu kanonun oluşturulma gerekçeleri öğrencilerde okuma alışkanlığı ve estetik beğeni geliştirmek, dil becerilerini iyileştirmek ve kültürel mirası zenginleştirmek olarak belirtilmiştir (T.C. Milli Eğitim Bakanlığı, 2004). Kanonun seçim sürecinin çeşitli sivil toplum kuruluşları, bilim insanları, gazeteciler ve kamuoyunca tanınan aydınlarla iş birliği içinde yürütüldüğü ifade edilmektedir. Türk edebiyatı açısından tartışmaların önüne geçmek amacıyla yalnızca hayatını kaybetmiş Türk yazarların eserleri listeye dahil edilmiştir. Kanonda 29 Nisan 2008 tarihinde bir kez değişiklik yapılmış; Yusuf Atılgan’ın Anayurt Oteli listeden çıkarılarak yerine Tarık Buğra’nın Osmancık adlı eseri eklenmiştir (T.C. Milli Eğitim Bakanlığı, 2008).

Bu çalışmada kanon katılımcılara bir kontrol listesi biçiminde sunulmuş ve okudukları eserlerin yanındaki kutucukları işaretlemeleri istenmiştir. Katılımcılara sunulan toplam kitap sayısı, 2008 yılında listeden çıkarılan ve listeye eklenen kitapların her ikisi de dahil olmak üzere 101’dir. Katılımcıların okuduğu toplam kitap sayısı puan olarak kullanılmış ve olası puanlar 0 (hiç kitap okumamış) ile 101 (tüm kitapları okumuş) arasında değişmiştir. Türkiye dışında yapılan benzer çalışmalarda kullanılan Author Recognition Test (ART) gibi geçerliği gösterilmiş bir ölçek olmamasına rağmen bu kanon, geniş bir edebî eser yelpazesini kapsaması ve öğrencilerin 2004 ile 2018 yılları arasında örgün eğitim yoluyla bu listeye önemli ölçüde maruz kalmış olması nedeniyle dolaylı bir gösterge olarak seçilmiştir. Kanon, 2018 yılında resmî olarak yürürlükten kaldırılmasının ardından da (T.C. Milli Eğitim Bakanlığı, 2018) güçlü kültürel etkisini sürdürmektedir. Yönergeler ve tüm maddeler dahil olmak üzere formun bir örneği Ek C’de yer almaktadır.

3.2.3. Okuma Alışkanlıkları Öz-Bildirimleri

Katılımcıların genel okuma alışkanlıkları, Acheson ve ark. (2008) tarafından yürütülen çalışmadaki okuma süresi tahmini bölümünden esinlenilerek hazırlanan bir dizi soru aracılığıyla değerlendirilmiştir. Söz konusu çalışmada yazarlar, katılımcıların farklı materyalleri haftada ne kadar süreyle okuduğunu ölçmek amacıyla, geçerliği gösterilmiş bir ölçek yerine basılı materyale maruz kalma düzeyini pratik biçimde belirlemeye yönelik bir öz-bildirim formatı oluşturmuştur.

Bu çalışmada katılımcılardan altı farklı materyal türünü haftada ortalama kaç saat okuduklarını belirtmeleri istenmiştir: üniversite ders kitapları, akademik makaleler (hakemli makaleler gibi), dergiler, gazeteler, e-postalar ve yazılı internet içerikleri (bloglar ve Twitter veya Reddit gibi metin ağırlıklı sosyal medya içerikleri). Yanıt seçenekleri “0 saat” ile “7 saat veya daha fazla” arasında değişen sıralı kategorilerden oluşmuştur. Bu maddeler yalnızca betimsel amaçlarla kullanılmış ve temel istatistiksel analizlere dahil edilmemiştir. Bir örneği Ek D’de yer almaktadır.

3.2.4. Durumluk-Sürekli Kaygı Envanteri (STAI)

Spielberger ve ark. (1970) tarafından geliştirilen Durumluk-Sürekli Kaygı Envanteri, iki kaygı türünü birbirinden ayıran ve yaygın olarak kullanılan bir öz-bildirim ölçüm aracıdır: durumluk kaygı (state anxiety), “durumsal strese yanıt olarak ortaya çıkan geçici bir duygusal durum”; sürekli kaygı (trait anxiety) ise “durumları tehdit edici olarak algılamaya yönelik genel ve istikrarlı bir eğilim” olarak tanımlanmaktadır.

Envanter, Durumluk Kaygı (STAI–S) ve Sürekli Kaygı (STAI–T) olmak üzere her biri 20 madde içeren, toplam 40 maddelik iki ölçekten oluşmaktadır. Maddeler, kaygıyla ilişkili belirtilerin yoğunluğunu veya sıklığını belirten ve 1 (“Hiç”) ile 4 (“Çok fazla”) arasında değişen 4’lü Likert tipi bir ölçek üzerinden değerlendirilmektedir. Onaylama yanlılığını kontrol etmek amacıyla ölçekteki bazı maddeler ters puanlanmaktadır. Durumluk Kaygı ölçeğinde katılımcılardan “şu anda, tam bu anda” nasıl hissettiklerine; Sürekli Kaygı ölçeğinde ise “genel olarak nasıl hissettiklerine” göre yanıt vermeleri istenmektedir (Spielberger ve ark., 1970). Her ölçek ayrı olarak puanlanmakta ve yüksek puanlar daha yüksek kaygı düzeyini göstermektedir. Puanlar 20 ile 80 arasında değişmektedir. STAI, kesme puanlarına dayalı tanısal kategoriler sunmamakta; bunun yerine bireyler arasındaki kaygı puanlarının göreli farklılıklarını değerlendirmek amacıyla kullanılmaktadır.

Envanterin güncellenmiş bir sürümü (Form Y) daha sonra yayımlanmış olsa da (Spielberger ve ark., 1983), yalnızca Öner ve Le Compte (1985) tarafından çevrilip geçerlik çalışması yapılan özgün Form X’in (Spielberger ve ark., 1970) Türkçe uyarlaması bulunmaktadır. Bu çalışmada kullanılan söz konusu sürüm, mükemmel psikometrik özellikler göstermekte (Cronbach α = .94) ve üniversite öğrencileri dahil olmak üzere hem klinik hem de klinik olmayan örneklemlerde yaygın olarak kullanılmış olması nedeniyle mevcut çalışmanın amaçları ve örneklem özellikleri açısından uygun kabul edilmektedir.

Bu çalışmada Durumluk ve Sürekli formların Cronbach α katsayıları sırasıyla .94 ve .83 olarak bulunmuş; bu değerler sırasıyla mükemmel ve iyi düzeyde iç tutarlılığa işaret etmiştir. Durumluk Form için Ek E’ye, Sürekli Form için Ek F’ye bakınız.

3.2.5. Existential Concerns Questionnaire (ECQ)

Existential Concerns Questionnaire (ECQ), ölüm, anlamsızlık, suçluluk, sosyal izolasyon ve kimlik bozulması gibi varoluşsal temalara yönelik duyarlılığı ölçmek amacıyla van Bruggen ve ark. (2017) tarafından geliştirilen bir ölçektir. Ölçek, varoluşçu kuram araştırmalarında ve varoluşçu terapi ortamlarında bu tür varoluşsal kaygıları (existential concerns) değerlendirmeye yönelik geçerliği gösterilmiş bir aracın bulunmamasına yanıt olarak geliştirilmiştir (van Bruggen ve ark., 2017).

Ölçeğin General Existential Anxiety (General EA), Death Anxiety ve Avoidance olmak üzere 3 alt ölçeği bulunmaktadır. Toplam 22 maddeden oluşan ölçekte her madde 1 (“Hiçbir zaman”) ile 5 (“Her zaman”) arasında değişen 5’li Likert ölçeği üzerinden değerlendirilmektedir. Katılımcının puanı, her bir alt ölçeğe ait madde puanlarının toplanmasıyla hesaplanmaktadır. Ayrıca ölçek tek boyutlu olduğundan tüm maddelerin puanları toplanarak genel bir puan da hesaplanmaktadır. Böylece her katılımcı için Overall Existential Concerns, General EA, Death Anxiety ve Avoidance puanları hesaplanabilmektedir. Alt ölçeklere ilişkin örnek maddeler sırasıyla Yaşayabileceğim hayatı yaşayamamaktan endişe duyarım, Ölüm anında her şeyi bırakmak zorunda kalmaktan endişe duyarım ve Gerçekte kim olduğum sorusundan kaçınmaya çalışırım şeklindedir.

Ölçeğin Türkçe uyarlaması Ümmet ve ark. (2018) tarafından yapılmış; özgün ölçeğin yapısı, madde sayısı, alt ölçekleri ve puanlama sistemi korunmuştur. Cronbach α katsayısı .81 olarak bulunmuş ve bu değer iyi düzeyde iç tutarlılığa işaret etmiştir.

Bu çalışmada genel ölçeğin Cronbach α katsayısı .93 olarak bulunmuş ve mükemmel düzeyde iç tutarlılığa işaret etmiştir. Alt ölçeklerde ise Cronbach α katsayıları General Existential Anxiety için .90, Death için .84 ve Avoidance için .73 olarak bulunmuş; böylece kabul edilebilir ile mükemmel arasında değişen iç tutarlılık düzeyleri elde edilmiştir. Temel analizlerde yalnızca genel ECQ puanı kullanılmış, alt ölçek puanlarına ise betimsel amaçlarla yer verilmiştir. Araştırmada kullanılan ölçeğin tüm maddeleri, yönergeleri, alt ölçek sınıflandırmaları ve ters puanlanan maddeleri içeren bir örneği Ek G’de yer almaktadır.

3.2.6. Zihinselleştirme Ölçeği (ZÖ; MentS)

Zihinselleştirme Ölçeği (ZÖ; MentS), katılımcıların zihinselleştirme kapasitesini ölçmek amacıyla Dimitrijević ve ark. (2018) tarafından geliştirilmiş bir öz-bildirim ölçeğidir. Zihinselleştirme, kişinin kendi davranışlarını ve başkalarının davranışlarını arzular, duygular ve inançlar gibi zihinsel durumlar üzerinden yorumlama kapasitesi olarak tanımlanmakta; empati, duygusal zekâ ve genel Zihin Kuramı kapasitelerinden ayrı bir yapı olarak ele alınarak bu farklı yapılar arasındaki örtüşmenin önüne geçilmesi amaçlanmaktadır. Ölçek, zihinselleştirmenin iki yönünü birbirinden ayırmaktadır: benlikle ilişkili zihinselleştirme (Kendilik; MentS–S) ve başkalarıyla ilişkili zihinselleştirme (Ötekiler; MentS–O). Ayrıca katılımcının zihinsel durumları analiz etme güdülenmesini, başka bir deyişle zihinselleştirmeye yönelik güdülenmesini değerlendiren üçüncü bir faktör olan Güdülenme (MentS–M) boyutunu içermektedir.

Ölçek, 5’li Likert tipi ölçek üzerinden değerlendirilen 28 maddeden oluşmaktadır. Puanlamalar 1 (“Tamamen yanlış”) ile 5 (“Tamamen doğru”) arasında değişmektedir. Her katılımcı için dört farklı puan hesaplanabilmektedir: Genel Zihinselleştirme (tüm madde puanlarının toplanmasıyla), Kendilik, Ötekiler ve Güdülenme. MentS–S, MentS–O ve MentS–M için örnek ifadeler sırasıyla Çoğu zaman bir şeyi neden yaptığımı kendime bile açıklayamam, Başkalarının duygularını fark edebilirim ve Başkalarının davranışlarını ayrıntılı biçimde anlamaya çalışarak zaman kaybetmekten hoşlanmam şeklindedir.

Ölçeğin Türkçe uyarlaması Törenli Kaya ve ark. (2023) tarafından gerçekleştirilmiştir. Özgün çalışmadaki 3 maddenin Türk örnekleminde düşük psikometrik özellikler göstermesi nedeniyle madde sayısı 25’e indirilmiştir. Uyarlamada özgün ölçeğin diğer özellikleri korunmuştur. Söz konusu maddelerin çıkarılmasının ardından Cronbach α katsayısı .84 olarak bildirilmiştir (Törenli Kaya ve ark., 2023).

Bu çalışmada genel ZÖ’nün Cronbach α katsayısı .86 olarak bulunmuştur. Alt ölçeklerde Cronbach α katsayısı Kendilik için .83, Ötekiler için .82 ve Güdülenme için .75’tir. Bu değerler genel ölçek ile Kendilik ve Ötekiler alt ölçeklerinin iyi düzeyde iç tutarlılığa, Güdülenme alt ölçeğinin ise kabul edilebilir düzeyde güvenirliğe sahip olduğunu göstermektedir. Temel analizlerde Genel Zihinselleştirme, Kendilik ve Ötekiler puanları kullanılmış; Güdülenme alt ölçeğine betimsel analizlerde yer verilmiştir. Ölçeğin tamamı ve yapısı için Ek H’ye bakınız.

3.2.7. Bilişsel ve Duygulanımsal Empati Anketi (QCAE)

Bilişsel ve Duygulanımsal Empati Anketi (QCAE), Reniers ve ark. (2011) tarafından geliştirilen çok boyutlu bir öz-bildirim ölçeğidir. Ölçek, empatinin iki ayrı bileşenini ölçmektedir: başkalarının düşünce ve duygularını anlama becerisi olan Bilişsel Empati ve başkalarının duygularına yanıt verme ve onlarla duygusal olarak rezonansa girme kapasitesi olan Duygulanımsal Empati. Reniers ve ark. (2011), empati araştırmalarındaki gelişmelerle uyumlu ve bilişsel boyutları duygulanımsal boyutlardan açık biçimde ayıran bir ölçüm aracına duyulan ihtiyaç nedeniyle bu ölçeği geliştirmiştir. Bilişsel Empati ve Duygulanımsal Empati alt ölçeklerinin her biri çeşitli bileşenlerden oluşmaktadır. Bilişsel Empati, Perspektif Alma ve Anlık Taklit bileşenlerini; Duygulanımsal Empati ise Duygu Bulaşması, Yakınsal Duyarlılık ve Çevresel Duyarlılık bileşenlerini kapsamaktadır.

Ölçek, 1 (“Kesinlikle katılmıyorum”) ile 5 (“Kesinlikle katılıyorum”) arasında değişen 4’lü Likert ölçeği üzerinden değerlendirilen 31 maddeden oluşmaktadır. Yanıtlardan sekiz farklı puan hesaplanabilmektedir: Genel Empati (tüm puanların toplamı), Bilişsel Empati, Duygulanımsal Empati, Perspektif Alma, Anlık Taklit, Duygu Bulaşması, Yakınsal Duyarlılık ve Çevresel Duyarlılık.

Bilişsel Empati bileşenlerinden Perspektif Alma, “kişinin sezgisel olarak kendisini bir başkasının bakış açısına yerleştirmesi” şeklinde tanımlanmaktadır (Reniers ve ark., 2011) ve Başka bir kişinin ne hakkında konuşmak isteyebileceğini kolayca anlayabilirim gibi maddelerle değerlendirilmektedir. Anlık Taklit ise “kişinin, bir başkasının ne hissettiğini hayal ederek kendisini onun yerine koymaya yönelik çaba gerektiren girişimi” olarak tanımlanmaktadır (Reniers ve ark., 2011). Bu bileşen, Birini eleştirmeden önce, onun yerinde olsaydım nasıl hissedeceğimi hayal etmeye çalışırım gibi maddelerle değerlendirilmektedir. Duygulanımsal Empati bileşenlerinden Duygu Bulaşması, “başkalarının duygularının otomatik olarak yansıtılması” şeklinde tanımlanmaktadır (Reniers ve ark., 2011). Bu bileşene ilişkin örnek bir madde Neşeli bir grupla birlikteyken mutlu, diğerleri keyifsizken üzgün olurum şeklindedir. Yakınsal Duyarlılık, “yakın bir sosyal bağlamda başkalarının duygudurumuna tanık olunduğunda ortaya çıkan duygusal tepki” olarak tanımlanmakta (Reniers ve ark., 2011) ve Tekerlekli sandalyedeki gençleri görmek bana acı verir gibi bir maddeyle değerlendirilmektedir. Son olarak Çevresel Duyarlılık, Yakınsal Duyarlılığa benzemekle birlikte hedef kişinin yakın bir sosyal bağlam yerine uzak bir bağlamda bulunması bakımından ondan ayrılmaktadır. Bu bileşen, Film izlerken genellikle duygusal olarak mesafemi korurum gibi bir maddeyle değerlendirilmektedir.

Ölçek Gıca ve ark. (2021) tarafından Türkçeye uyarlanmış; tüm maddeler ve ölçeğin yapısı özgün hâliyle korunmuştur. Uyarlamanın iç tutarlılığı, Cronbach alfa katsayısının α = .82 olmasıyla iyi düzeydedir (Gıca ve ark., 2021).

Bu çalışmada genel QCAE ölçeğinin Cronbach α katsayısı .88 olarak bulunmuştur. Alt ölçeklerde alfa katsayıları Bilişsel Empati için .87 (Perspektif Alma için .88 ve Anlık Taklit için .78), Duygulanımsal Empati için ise .76’dır (Duygu Bulaşması için .72, Yakınsal Duyarlılık için .63 ve Çevresel Duyarlılık için .49). Bu değerler genel ölçek ve alt ölçeklerin çoğu için iyi düzeyde iç tutarlılığa işaret etmektedir. Yakınsal Duyarlılık kabul edilebilir düzeyde güvenirlik gösterirken (α = .63), Çevresel Duyarlılık düşük iç tutarlılık göstermiştir (α = .49); dolayısıyla bu bileşeni içeren sonuçlar yorumlanırken dikkatli olunmalıdır. Ancak temel analizlerde yalnızca genel, bilişsel ve duygulanımsal empati puanları kullanıldığından ve ayrı bileşen puanları yalnızca betimsel olarak incelendiğinden bu sınırlılık mevcut çalışma açısından kritik değildir.