@mastersthesis{bal2025literary,
  author = {Bal, Onur},
  title = {Literary Work Readership and Its Relationship with Mentalisation and Empathy},
  school = {Yeditepe University},
  year = {2025},
  type = {Master's thesis},
  url = {https://onurbal.com/en/academics/thesis/}
}

2.1. Zihinsel Durum Atfından Zihinselleştirme ve Empatiye

Zihin okuma üzerine yapılan ilk çalışmalar, inanç ve arzuların atfedilmesini büyük ölçüde zihinsel bir uğraş olarak ele almıştır. Ancak daha sonra bağlanma temelinde yürütülen araştırmalar, aynı kapasitenin özünde duygulanımsal ve ilişkisel olduğunu göstermiştir. Fonagy ve Target (1997), bebeklerin zihne ilişkin bir anlayışı soyut çıkarımlar yoluyla değil, bakım verenlerin onların içsel durumlarını duygusal açıdan uyumlu biçimde aynalaması yoluyla içselleştirdiğini göstermiştir. Yansıtıcı işlevsellik olarak adlandırılan bu süreç, basit zihinsel durum atfını tam zihinselleştirmeye dönüştüren gelişimsel mekanizmadır. Aynı zamanda, ilerleyen dönemlerdeki empatik ilgi ve prososyal davranış için gerekli altyapıyı sağlar (Fonagy ve ark., 1991; Fonagy ve ark., 2002).

2.1.1. Zihinselleştirme: Çok Boyutlu Bir Sosyal-Bilişsel Kapasite

Premack ve Woodruff’un (1978) artık ün kazanmış “şempanzenin bir Zihin Kuramı var mı?” sorusuyla ToM, psikoloji içinde resmî bir araştırma alanı hâline gelmiştir. Bu soru, insanların ve özellikle çocukların, başkalarının kendilerininkinden farklı inanç, arzu ve niyetlere sahip olduğunu nasıl anlamaya başladığı üzerine onlarca yıl sürecek araştırmaların başlangıcını oluşturmuştur. ToM gelişimi en belirgin biçimde yanlış inanç görevleri aracılığıyla incelenmiştir (Wimmer ve Perner, 1983). Genellikle “Sally–Anne” senaryosuyla uygulanan bu görev, bir çocuğun başka bir kişinin hem gerçeklikten hem de çocuğun kendi bilgisinden farklı bir inanca sahip olabileceğini anlama kapasitesini değerlendirir (Wimmer ve Perner, 1983). Normal gelişim sürecinde çocuklar bu görevi yaklaşık dört yaşında başarmaktadır. Bu başarı, ToM edinimine ilişkin ilk güçlü kanıtı oluşturur (Wellman ve ark., 2001).

1980’lerin sonu ve 1990’lar boyunca araştırmalar, ToM kavramsallaştırmasını yanlış inançları kavramanın ötesine taşıyarak aldatma, ironi, alay, metafor ve diğer gerçek anlamlı olmayan iletişim biçimlerini anlamayı da kapsayacak şekilde genişletmiştir (Happé, 1993). Daha sonraki çalışmalar, ToM’un tek parça bir yeti olmadığını; açık biçimde, yani bilinçli ve çaba gerektirerek ya da örtük biçimde, otomatik ve üzerinde düşünülmeden işleyen süreçlerden oluşan bir küme olduğunu vurgulamıştır (Apperly ve Butterfill, 2009). Ayrıca kanıtlar, ToM’un bilişsel unsurlarının (inançlar, niyetler ve bilgi hakkında çıkarım yapma) ve duygulanımsal unsurlarının (duyguları anlama veya paylaşma) okul öncesi dönemden ergenliğe kadar kısmen ayrı gelişimsel seyirler izlediğini (Peterson ve Wellman, 2019) ve kısmen farklı sinir ağlarına dayandığını göstermektedir (Frith ve Frith, 2012; Shamay-Tsoory, 2011).

Günümüzde ToM, biyolojik yatkınlıkları sosyal öğrenmeyle birleştiren ve gelişimsel, kültürel ve çevresel etkenlerce şekillenen çok yönlü bir yapı olarak kabul edilmektedir (Schaafsma ve ark., 2015). Sosyal biliş araştırmalarının temel taşlarından biri olmayı sürdürmekle birlikte, araştırmacılar yalnızca bilişsel çıkarımları değil, duygusal ve ilişkisel duyarlılığı da kapsayan daha geniş çerçevelere duyulan gereksinimi giderek daha fazla vurgulamaktadır. Bu çerçevelerden biri olan zihinselleştirme, duygusal açıdan anlamlı bağlamlarda kişinin kendi zihinsel durumları ve başkalarının zihinsel durumları üzerine düşünme kapasitesini öne çıkararak ToM’u temel alır ve genişletir.

Zihinselleştirme erken bağlanma ilişkilerinde ortaya çıkar ve yaşam boyu gelişmeye devam eder. Sözel iletişim öncesindeki bakım veren–bebek etkileşimlerinden yetişkinlikteki karmaşık benlik–başkası değerlendirmelerine doğru ilerlerken, Lieberman’ın (2007) tanımladığı örtükten açığa uzanan süreklilik boyunca hareket eder. Zihinselleştirme hem bilinçli hem de düşünüm öncesi düzeylerde işler ve Lieberman’ın (2007) açık ve örtük süreçler olarak adlandırdığı süreçleri bütünleştirir. Bebeklikte bakım verenlerin çocuğun içsel durumlarını doğru biçimde aynalaması, örtük zihinselleştirmeyi destekler: Bebek, “hissedildiğini hissetmeye” başlar ve zihinsel durumların davranışı yönettiğine yönelik bir beklenti geliştirir (Fonagy ve ark., 1991). Okul öncesi yıllarda güvenli bağlanma, yanlış inanç görevlerinde ustalaşmayı yordamaktadır. Bu durum, başkalarının kişinin kendisinden farklı bakış açılarına sahip olabileceğinin açıkça fark edilmesine geçişi gösterir (Fonagy ve Target, 1997). Orta çocukluk ve ergenlik dönemlerinde çocuklar, benlik ve başkası odaklı bakış açıları arasında geçiş yapma ve sosyal anlayışın bilişsel (inançlar, niyetler) bileşenleriyle duygulanımsal (duygular) bileşenlerini bütünleştirme becerilerini geliştirdikçe daha ileri bir farklılaşma ortaya çıkar (Dumontheil ve ark., 2010; Sebastian ve ark., 2012). Yetişkinlikte zihinselleştirme, yeni ilişkisel bağlamlar (e.g. romantik ilişkiler, ebeveynlik ve mesleki roller) tarafından sürekli biçimde şekillenir. Bununla birlikte, işleyişi daha erken ve daha otomatik biçimlere “alt düzeye çekebilen” strese karşı duyarlılığını korur (Fonagy ve Luyten, 2009). Dolayısıyla ilk olarak ebeveyn–bebek bağlanması içinde geliştirilen bu kapasite, yaşam boyunca ayrıntılanır, yeniden düzenlenir ve kimi zaman zarar görür. Bu süreç hem devam eden sinirsel olgunlaşmayı hem de daha sonraki kişilerarası deneyimlerin niteliğini yansıtır (Fonagy ve Bateman, 2019).

2.1.2. Sosyal Bilişsel Süreçte Zihinselleştirmenin İşlevi

Zihinselleştirme, bireylerin kendi içsel deneyimlerini ve başkalarının içsel deneyimlerini anlamlandırarak sosyal yaşamın karmaşıklıkları içinde yol almasını sağlamada merkezî bir rol oynar. Bu kapasitenin ampirik göstergesi yansıtıcı işlevselliktir (RF). Bebeklikte bakım verenlerin uyumlu aynalaması yoluyla edinilen yüksek ebeveyn RF düzeyi, güvenli bağlanmayı yordar ve çocukların erken dönemdeki ToM başarısını destekler. Böylece ilerleyen gelişim dönemlerindeki uyumlu duygu düzenleme ve prososyal davranışın izleyeceği yolu belirler (Fonagy ve ark., 1991; Fonagy ve Target, 1997). Çocukluk ve ergenlik boyunca gelişen RF, giderek daha karmaşık hâle gelen bakış açısı alma becerisini, akran çatışmalarının çözümlenmesini ve akademik katılımı destekler. Yetişkinlikte ise stres altında kendini yatıştırmanın, yakın ilişkilerde empatik uyumlanmanın ve otomatik varsayımlar yetersiz kaldığında sosyal ipuçlarının hızlı ve örtük biçimde okunmasıyla daha yavaş ve açık düşünüm arasında esnek geçişler yapmanın temelini oluşturur (Fonagy ve Luyten, 2009). RF’deki eksiklik veya dengesizlikler, tanılar arası bir kırılganlık oluşturur. Yüksek duygulanımsal yük altında bazı bireyler “aşırı zihinselleştirir”; başkalarının güdülerini gereğinden fazla yorumlar, ancak yanlış anlar. Başkaları ise dürtüsel eylem veya somut düşünmeyle nitelenen, zihinselleştirmenin bulunmadığı biçimlere geriler. Bu örüntüler borderline kişilik bozukluğunda, travmayla ilişkili bozukluklarda ve belirli dışsallaştırıcı gelişim yollarında gözlenmektedir (Allen ve ark., 2008; Fonagy ve Bateman, 2019). Dolayısıyla RF, erken bağlanmanın niteliğini öz düzenleme, ilişki niteliği ve ruh sağlığı alanlarındaki yaşam boyu sonuçlara bağlayan gelişimsel bir köprü işlevi görür.

Zihinsel durum atfı ve bu durumlar üzerine akıl yürütme, yalnızca gündelik sosyal etkileşimlerin temelini oluşturmakla kalmaz, öykülerle yaratıcı etkileşimi de besler. Okurlar karakterlerin güdülerini sürekli izler, gizli niyetleri çıkarır ve sonuçları tahmin eder (Mar ve Oatley, 2008; Oatley, 1999). Kanıtlar, bu kapasitenin bağlama duyarlı olduğunu göstermektedir: Eğitim, kültürel geçmiş, kaygı ve hatta anlatısal kurguya kısa süreli maruz kalma, empati ve ToM görevlerindeki performansı değiştirebilir (Kidd ve Castano, 2013; Mar ve ark., 2006). Örneğin karmaşık ve güdüleri belirsiz karakterler bakımından zengin olan edebî kurgu okumanın, zihinsel durum atfı ve empati ölçümlerinden daha sonra alınan puanları artırdığı bulunmuştur. Bunun muhtemel nedeni, bu tür metinlerin yoğun biçimde bakış açısı almayı gerektirmesidir (Dodell-Feder ve Tamir, 2018; Kidd ve Castano, 2013; Mar ve ark., 2006). Çalışmaların çoğu bu etkileri ToM veya empati çerçevesinde ele alsa da bu tez, söz konusu etkileri daha geniş bir yapı olan zihinselleştirme kapsamında yorumlamaktadır. Bu yapı, başkalarının zihinsel durumları hakkında doğru çıkarımlarda bulunmanın yanı sıra duygusal içgörüyü, kişinin kendisi üzerine düşünmesini ve ilişkisel bağlamı da kapsar (Fonagy ve Bateman, 2019).

2.1.3. Benlik–Başkası Anlayışı ve Empatiyle İlişkisi Bağlamında Zihinselleştirme

Zihinselleştirme, birlikte zihinsel durum atfının bilişsel mimarisini oluşturan iki tamamlayıcı kapasiteyi bütünleştirir: benlikle ilişkili zihinselleştirme (self-related mentalisation) ve başkalarıyla ilişkili zihinselleştirme (other-related mentalisation). Benlikle ilişkili zihinselleştirme, kişinin kendi düşünce ve duygularını tanıması ve düzenlemesi anlamına gelir; bu kapasite, düşünümsel öz denetim ve duygulanım düzenleme için bir ön koşuldur. Başkalarıyla ilişkili zihinselleştirme ise çevremizdekilerin inanç, niyet ve duyguları hakkında çıkarım yapmayı içerir ve isabetli prososyal tepkiler vermeyi mümkün kılar. Bu iki kapasite birlikte zihinsel durum atfının bilişsel mimarisini oluşturur; bu görüş, benlikle ve başkalarıyla ilişkili sosyal biliş için ayrı bir sinir sistemi bulunduğuna ilişkin kanıtlarla desteklenmektedir (Amodio ve Frith, 2006).

Empatinin kendisi, birbirinden kısmen ayrıştırılabilen iki bileşenden oluşur: Başkalarıyla otomatik duygusal yankılanmayı içeren duygulanımsal bir boyut ve bilinçli biçimde bakış açısı almayı gerektiren bilişsel bir boyut (Decety ve Jackson, 2004). Bu kapasiteler birlikte işlediğinde empatinin çift sarmalını oluşturur: “Bunun nasıl bir his olduğuna” ilişkin içsel bir duyuma dayanan duygulanımsal uyumlanma ve “senin için nasıl olması gerektiğini” kavrayan bilişsel bakış açısı alma (Shamay-Tsoory, 2011). Zihinselleştirme en güçlü biçimde empatinin bilişsel yönüyle ilişkilidir. Benlikle ve başkalarıyla ilişkili zihinselleştirme puanlarının yüksek olması, bakış açısı alma görevlerinde daha iyi performansı ve çok boyutlu empati envanterlerinin bilişsel empati alt ölçeklerindeki daha yüksek puanları yordamaktadır (Mazza ve ark., 2014). Aynı zamanda dengeli benlikle ilişkili zihinselleştirme, duygulanımsal paylaşımı düzenler; duygusal bulaşmanın benlik sınırlarını aşmasını önler ve böylece prososyal ilginin sürdürülmesini sağlar (Fonagy ve Bateman, 2019).

Boylamsal bağlanma çalışmaları bu iki boyutlu modeli desteklemektedir. Bağlanma deneyimlerini zihinsel durumlar üzerinden tartışma kapasitesi olan yüksek ebeveyn yansıtıcı işlevselliği, çocukların benlikle ve başkalarıyla ilişkili zihinselleştirmesinin dengeli gelişimini ve bunun sonucunda orta çocukluk dönemindeki daha yüksek bilişsel empati puanlarını yordamaktadır (Ensink ve Mayes, 2010; Fonagy ve Target, 1997). Buna karşılık, bozulmuş bağlanma veya bakım verenin düşük RF düzeyi asimetrik profillerle ilişkilidir: Bazı çocuklar kendi duygulanımlarının farkında değilken başkalarını aşırı yorumlar; bazıları ise bunun tersi bir örüntü gösterir (Sharp ve ark., 2011). Bu bulgular, empatinin gelişim boyunca güçlenebilmesi için hem örtük ve düşünüm öncesi uyumlanmanın hem de açık ve bilinçli bakış açısı almanın gelişimin erken dönemlerinde bütünleştirilmesi gerektiğini göstermektedir (Fonagy ve ark., 2002).

Benlikle ve başkalarıyla ilişkili zihinselleştirmenin dengeli gelişimi, iş birliğine dayalı sorun çözme, ilişki doyumu ve stres karşısında dayanıklılık dâhil olmak üzere yaşam boyunca olumlu sosyal sonuçlarla ilişkilidir (Allen ve ark., 2008). Buna karşılık dengesizlik sorunlara zemin hazırlar. Başkalarının zihnine aşırı odaklanan bireyler, aşırı zihinselleştirme eğilimi gösterebilir (i.e. güdüleri gereğinden fazla yorumlayabilir ve hatalı, çoğu zaman paranoid sosyal anlatılar oluşturabilir). Kendi içsel durumlarını yetersiz temsil eden bireyler ise aleksitimiye yönelebilir; duyguları adlandırmakta ve karar verirken bu duygulardan yararlanmakta zorlanabilir. Her iki örüntü de dışsallaştırıcı gelişim seyirlerinden kişilik patolojisine uzanan tanılar arası bir yelpazede gözlenmektedir. Bu örüntüler, Luyten ve ark. (2020) tarafından ileri sürülen, psikolojik iyi oluşun zihinselleştirmenin benlik–başkası ekseni boyunca esnek biçimde hareket edebilmeye bağlı olduğu görüşünü örneklemektedir.

Zihinselleştirme, önemlisi, deneyim yoluyla gelişmeye açık kalır. Örneğin edebî kurguyla etkileşim, okurları güdülerinin ince ipuçlarından çıkarılması gereken çok katmanlı karakterlerle karşılaştırır. Kısa süreli maruz kalmanın bile empati ve ToM görevlerindeki performansı artırdığı gösterilmiştir (Dodell-Feder ve Tamir, 2018; Kidd ve Castano, 2013). Bu bulgular sistemin plastisitesini ortaya koymaktadır: Sosyal öğrenme, kültürel pratikler (Mar ve ark., 2006) ve hedefe yönelik zihinselleştirme temelli müdahaleler (Luyten ve ark., 2020), zihinselleştirmenin her iki kutbunu da güçlendirebilir. Böylece farklı ilişkisel bağlamlarda uyumlu işlevselliği destekleyen, daha bütünleşik bir empatik tutum geliştirilebilir.